Av. Muhammed Berat GÖKHAN
[email protected]

HAKİKATİN EBEDİ YOLU: İ’LA-Yİ KELİMETULLAH DAVASI

17 Kasım 2026 03:10

Av. Muhammed Berat GÖKHAN, İslam medeniyetinin ve Türk devlet geleneğinin temel ülküsü olan "İ’la-yi Kelimetullah" kavramını tarihsel, ahlaki ve hukuki boyutlarıyla ele aldı. GÖKHAN; Büyük Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan süreçte bu davanın yalnızca fetihlerle değil, adalet, ilim, hoşgörü ve Nizam-ı Âlem mefkûresiyle nasıl bir medeniyet tasavvuruna dönüştüğünü kaleme aldı.

Av. Muhammed Berat GÖKHAN, İslam medeniyetinin ve Türk devlet geleneğinin temel ülküsü olan "İ’la-yi Kelimetullah" kavramını tarihsel, ahlaki ve hukuki boyutlarıyla ele aldı. GÖKHAN; Büyük Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan süreçte bu davanın yalnızca fetihlerle değil, adalet, ilim, hoşgörü ve Nizam-ı Âlem mefkûresiyle nasıl bir medeniyet tasavvuruna dönüştüğünü kaleme aldı.

Kelime anlamıyla yüceltmek, yükseltmek anlamına gelen İ’la ve Allah’ın sözü anlamına gelen Kelimetullah, Hz. Peygamber’den itibaren Müslümanların gerek inançları konusunda uğradıkları baskılar gerekse İslâm’ı tebliğ hususunda karşılaştıkları engeller sebebiyle giriştikleri, beşerî ihtirasların hâkim olduğu istilâlardan ayrılması için “fetih” diye adlandırılan savaşların temel amacı olarak İ‘lâ-yi Kelimetullah’ı oluşturmuştur. İ‘lâ-yi Kelimetullah tabiri, Allah’ın dininin ve tevhid inancının yüceltilip yaygınlaştırılması yolunda gösterilen gayret ve faaliyetleri kapsamakta, cihad ve savaş kelimeleriyle birlikte Kur’ân-ı Kerîm’de sıkça zikredilen “fî-sebîlillâh” (Allah yolunda) kavramıyla yakından ilgili bulunmaktadır. İslam düşüncesinde de dinin temel amacı olarak ilahi mesajların insanoğluna ulaştırılması ve bu ilahi mesajların bireye ve bireyden topluma nakşedilmesi vurgulanmıştır. Bu noktada İ’la-yi Kelimetullah, İslam’ın tebliğ ve temsilini öne çıkaran önemli bir kavram olmuştur.

İ’la-yi Kelimetullah kavramını yalnızca dini bir kavram olarak değerlendirmek doğru olmaz. Ahlaki, sosyal ve tarihsel boyutları olan bir kavram olarak da karşımıza çıkmaktadır. Bununla beraber kavram Allah’ın dinini yüceltme ve hakim kılma yolunda fiziksel ya da zorlayıcı bir hakimiyetten ziyade, adaletin ve hakikatin temele alındığı bir anlayışı bünyesinde barındırır. Bu davanın tebliğ yöntemine ‘’dinde zorlama yoktur.’’ ilkesi önemli bir ışık tutmaktadır. Hz. Peygamber’in hayatında da tebliğinde ve tesliminde de aynı ışık, adalet ve güzel ahlakın belirleyici olduğu görülmüştür. İşte İ’la-yi Kelimetullah davasının esasında da bu ahlaki ve sosyal boyutlar temelde durmaktadır. İ’la-yi Kelimetullah aslında Kuran’da belirtilen bir kavram olsa da özellikle Türk tarihinde kullanılan bir kavram olmuş ve bununla beraber Müslümanların bir stratejisi olarak kullanılmıştır. Türkleri İslam dünyasında farklı bir konuma getiren de bu İ’la-yi Kelimetullah davasını merkeze alan bir politika izlemeleri ve bu davayı yaşam tarzı haline getirmeleri olmuştur. Tarihsel süreç içerisinde de özellikle Osmanlı Devleti’nde İslam dininin yaygınlaştırılmasında yalnızca fetihler üzerinden gidilmemiş, fetihler birliktelik ve hoşgörü içerisinde yaşayabilme arzusu ile desteklenmiştir. Osmanlı Devleti’nin fethettiği yerlere zulüm götürmemesinin, halklara adaletli ve dinlere saygılı yaklaşım göstermesinin de temelinde İ’la-yi Kelimetullah fikriyatının olduğunu bu noktalarda düşünebiliriz. Türkler İ’la-yi Keimetullah dava inancını bahsettiğimiz üzere sadece siyasi politikalarında, fetih hareketlerinde göstermemiş aynı zamanda bu dava inancı ile matematik, coğrafya, tıp gibi bilim alanlarında değerli alimler çıkarmış, bu alanlarda büyük çalışmalar yapmıştır. Tüm bunları yaparken İ’la-yi Kelimetullah’ı öncü kılmış, ilk amaç olarak Allah’ın rızasını kazanma ve O’nun emirlerini yerine getirmeyi gözetmişlerdir. Türkler için büyük önem kazanmış Nizam-ı Alem kavramında İ’la-yi Kelimetullah temele alınmış, Kızılelma kavramı ise İ’la-yi Kelimetullah ile özdeşleştirilmiştir. Bunlar Osmanlı Döneminde Türklük ideallerine İslami anlam katılmasıyla ortaya çıkmıştır. Lakin burada dikkat çeken bir husus vardır. Hem “Nizam-ı Âlem” hem de “Î′lây-ı Kelimetullah” özlerinde birer İslami mefhum olmakla birlikte bunlar İslam dünyasında sadece Türklüğün zihniyet ve ülkü dünyasında karşılık bulmuşlardır. İ’la-yi Kelimetullah kavramı Türk – İslam edebiyatında da Kızılelma mefkûresi ile özdeşleşmiş ve eserlerde temel ülkü olarak karşımıza çıkmıştır. Çeşitli gazavatnamelerde, menkıbe ve destanlarda ele alınmış, Yesili Hoca Ahmed Yesevi üçlemesi (SEPETÇİOĞLU, Mustafa Necati, Yesili Hoca Ahmed) gibi tarihi romanlarda da konunun merkezine alınmıştır.

Türk devlet geleneğinde söz konusu ideal, İslam’ın kabulü sonrasında mevcut siyasal anlayışla birleşerek özgün bir karakter kazanmıştır. Büyük Selçuklu ve Osmanlı Devleti’nde de devletler yalnızca siyasi bir örgütlenme değil, aynı zamanda toplumsal düzeni sağlayan, hukuku uygulayan ve medeniyet üreten bir kurum olarak tasavvur edilmiştir. Bu nedenle İla’yi Kelimetullah’ı yalnızca fetih siyaseti üzerinden açıklamak yeterli görünmemektedir. 

 

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ’NDE İ’LA-Yİ KELİMETULLAH

Selçuklu Sultanları, Abbasi Halifeliği ile kurdukları ilişki sayesinde hem siyasi hem de dini meşruiyet elde etmiş; zamanla İslam dünyasının koruyucusu olarak görülmüştür. Bu dönemde İ’la-yi Kelimetullah anlayışı dört unsur olan adalet, ilim, güvenlik ve istikrar etrafında şekillenmiştir. Bu çerçevede Büyük Selçuklu Devleti’nde İ’la-yi Kelimetullah anlayışı, fetih kadar hukuk, eğitim ve kamu düzeninin korunmasını da kapsayan geniş bir kavram haline gelmiştir. Selçuklu siyaset düşüncesinin en önemli isimlerinden olan Nizamülmülk, ‘’Siyasetname’’ adlı eserinde devletin temel görevinin, adaleti sağlamak, zulmü önlemek ve kamu düzenini korumak olduğunu vurgulamıştır.

‘’Küfür ile belki amma zulüm ile abad kalmaz memleket.’’

Bazı kaynaklarda Koçi Bey Risalesi veyahut Hadis-i Şerif’te geçtiği söylenen ancak Nizamülmülk’ün Siyasetnamesi ile özdeşleştirilen bu anlayış da zulmün karşısında adaletin dini bir sorumluluk olarak görüldüğü izlenmektedir. Bu dönemde medreselerin kurulması, vakıf sisteminin geliştirilmesi, ilmin desteklenmesi, devletin dini ve toplumsal düzeni birlikte güçlendirme amacını ortaya koymaktadır.

 

OSMANLI DEVLETİ’NDE İ’LA-Yİ KELİMETULLAH

 Osmanlı Devleti’nde İ’la-yi Kelimetullah anlayışı Nizam-ı Alem düşüncesiyle birlikte ele alınmıştır. Bu yaklaşımın en belirgin örneklerinden birisi İstanbul’un fethidir. Fetih sonrasında şehir yalnızca askeri bir merkez olarak bırakılmamış, camiler, medreseler, hastaneler ve vakıf eserleriyle yeniden yapılandırılmıştır. Böylece şehir kültürel ve toplumsal bir merkez haline gelmiştir. Bunların yanı sıra Osmanlı Hukuk Sistemi, İslam Hukuku ve örfi hukukla bir araya gelmiş ve karma bir yapıya bürünmüştür. Bir yanda şer’i hükümler uygulama alanı bulurken bir yandan Kanunnameler uygulama alanı bulmuş ve esasında devlet yönetiminde düzen ve süreklilik sağlanmaya çalışılmıştır. Halil İnalcık’ın değerlendirmelerinde de görüldüğü üzere, Osmanlı Devleti’nin başarılarında yalnızca askeri gücün bulunmadığını, merkezi bürokrasinin, hukuk düzeninin, tımar sistemlerinin ve vakıf teşkilatlarının da bu başarılarda büyük katkı sağladığı görülmektedir 

 

(Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye / Halil İnalcık, Osmanlı’da Devlet, Hukuk ve Adalet).

Türk-İslam düşüncesinde devletler, yalnızca fetihler üzerinden sağlanan bir güç olarak görülmemektedir. Kılıç devleti kuran güç olarak değerlendirilirken, kalem devleti yaşatan unsur olarak değerlendirilmiştir. Esas amaç, fethedilen topraklarda hukuk düzenini kurmak, ekonomik istikrarı sağlamak ve ilmi hayatı geliştirmek, tüm bunlar yapılırken de Allah’ın dininin ve tevhid inancının yüceltilip yaygınlaştırılması yolunda gösterilen gayret ve faaliyetleri kapsayan İ’la-yi Kelimetullah anlayışını rehber edinmektir. Tüm bunlara binaen İ’la-yi Kelimetullah, tarihi bağlamı içinde ele alındığında, kılıç kadar kalemi, fetih kadar imarı ve güç kadar adaleti de içeren çok boyutlu bir devlet ve medeniyet tasavvuruna işaret etmektedir.

 

‘’Bir Davadır Bizimkisi, İ’la-yi Kelimetullah Hedefiyle Nefes Alan, Aleme Nizam Verme Haysiyetiyle Nefisleri Aşındıran.’’ (Milliyetçi Hareket Partisi Lideri Sn. Dr. Devlet Bahçeli Beyefendi)

 

Av. Muhammed Berat GÖKHAN

Yorumlar (0)

Kalan karakter : 450
Gönderilen yorumların küfür, hakaret ve suç unsuru içermemesi gerektiğini okurlarımıza önemle hatırlatırız!

Yazarın Diğer Yazıları

TÜRK TASAVVUFUNDA ADALET: İLAHİ DÜZEN VE ZULÜM KARŞITLIĞI
16 Kasım 2026 03:10

Tüm Yazılar