Av. Muhammed Berat GÖKHAN
[email protected]

TÜRK TASAVVUFUNDA ADALET: İLAHİ DÜZEN VE ZULÜM KARŞITLIĞI

16 Kasım 2026 03:20

​Hukuk, toplumu ayakta tutan kurallar bütünü olmanın ötesinde vicdani ve ahlaki bir temele dayanmak zorundadır. Türk-İslam tasavvuf geleneğinde adalet, mahkeme salonlarının sınırlarını aşarak insanın özüne, kalbin ölçüsüne ve evrensel dengeye uzanır. Yunus Emre’den Hoca Ahmed Yesevi’ye, Ebû Bekir er-Râzî’den Mevlânâ’ya kadar uzanan irfan anlayışı; adaleti nefsin terbiyesi ve kul hakkının korunması olarak görürken, zulmü ise hem bireysel hem de toplumsal çöküşün ana kaynağı kabul eder. Av. Muhammed Berat GÖKHAN’ın kaleme aldığı bu çalışma, köklü tasavvuf düşüncesinin adalet ve insan onuruna dair zamansız yaklaşımını gözler önüne seriyor.

​Hukuk, toplumu ayakta tutan kurallar bütünü olmanın ötesinde vicdani ve ahlaki bir temele dayanmak zorundadır. Türk-İslam tasavvuf geleneğinde adalet, mahkeme salonlarının sınırlarını aşarak insanın özüne, kalbin ölçüsüne ve evrensel dengeye uzanır. Yunus Emre’den Hoca Ahmed Yesevi’ye, Ebû Bekir er-Râzî’den Mevlânâ’ya kadar uzanan irfan anlayışı; adaleti nefsin terbiyesi ve kul hakkının korunması olarak görürken, zulmü ise hem bireysel hem de toplumsal çöküşün ana kaynağı kabul eder. Av. Muhammed Berat GÖKHAN’ın kaleme aldığı bu çalışma, köklü tasavvuf düşüncesinin adalet ve insan onuruna dair zamansız yaklaşımını gözler önüne seriyor.

TÜRK TASAVVUFUNDA ADALET: İLAHİ DÜZEN VE ZULÜM KARŞITLIĞI

Türk tasavvuf geleneği, adalet ve hukuk kavramlarını yalnızca normatif ve kurumsal yapılar açısından değil, ahlaki, vicdani ve metafizik boyutlarıyla ele almıştır. Bu bağlamda tasavvuf, hukuku insanı ve toplumu düzenleyen zorunlu bir yapı olarak kabul eder; ancak hukukun gerçek anlamda adaleti temsil edebilmesi için ahlaki ve vicdani temellere dayanması gerektiğini vurgular. Tasavvufta adalet, Allah’ın “El-Adl” isminin tezahürü olarak kabul edilir. Bu bağlamdan ele alınacak olursa adalet, yalnızca hukuki bir düzenleme değil, insanın iç dünyasında gerçekleşmesi gereken ahlaki bir erdemdir. Bu noktada adaleti yalnızca dışsal bir denge olarak görmemek gerekir. Adalet, kalbin ölçüsüdür. Kalpte olan denge, kişinin dünyasında ne olursa olsun adaleti yerine getirir; ancak kalpte oluşan bir dengesizlik veyahut karışıklık hâlinde kişinin dış dünyasında da karmaşıklık ve adaletsizlik ortaya çıkar. Kişinin iç dünyasında ortaya çıkan bu dengesizliğin ve karmaşıklık hâlinin dış dünyasında adaletsizliğe yol açması, bugünün dünyasında İ’lâ-yı Kelimetullah anlayışıyla yola çıkan ve Türk-İslam davası için mücadele verenlerin karşısında duran bir kavramı, bir kişiliği oluşturur: Zalim. Mutasavvıflar, adalet anlayışını oluştururken bazen zalimin zulmünün karşısında durabilmeyi, bazen de kişinin kendi iç dünyasına yönelip Hakk’ı kalpte araması gerektiğini ele almışlardır.

 

YUNUS EMRE

Adalet anlayışını insanın merkezine alan Yunus Emre, “Zulüm ile abad olanın, akıbeti berbat olur.” demiştir. Tasavvufi bir yorumla Yunus Emre’ye ithaf edilen bu söz, zalim olan insanın sadece dış dünyasında aldığı bir cezayı değil, iç dünyasında yaşadığı bir yıkımı anlatır. Evrenin özü, adalet ve denge üzerine kurulmuştur. Zulüm, bu dengenin karşısında durmaktadır. Hakk’tan bir kopuş başladığında kişi iç dünyasında bir yıkım yaşar, hakikati idrak edemez hâle gelir. “Akıbeti berbat olur.” şeklinde devam eden bu sözle kalbin kararması, yani manevi bir çöküş dile getirilmiştir. Adaleti gönül ve insan onuru olarak ele alan Yunus Emre, adaleti yalnızca mahkemelerde aramamış; bireyin günlük hayatındaki tutum ve davranışlarında aramış ve hukuki olarak suç sayılmayan gönül kırmayı, tasavvufi adalet anlayışında ağır bir hak ihlali olarak görmüştür.

 

 

AHMED YESEVİ

Hoca Ahmed Yesevi, Türk-İslam tasavvuf geleneğinin kurucu isimlerinden biri olmakla beraber yalnızca bireyi temele almamış, toplumsal düzeni şekillendiren bir düşünce sistemi inşa etmiş ve adalet anlayışını bu çerçevede oluşturmuştur. Hoca Ahmed Yesevi’nin adalet anlayışının temelinde, kul hakkı hassasiyetini ve iktidar ahlakını merkeze alan toplumsal bir tasavvufi yorum bulunur. Ahmed Yesevi’ye göre zulüm, yalnızca bireyler arasında yaşanan bir haksızlık değil, ilahi düzenin bir ihlalidir. Bu anlayışla zalimin zulmü, bireylerin kendi iç çatışmalarından çıkarılmış ve tüm inananların ortak bir çatışması olarak dile getirilmiş, toplumsal düzenin bozulması olarak ele alınmıştır. Hoca Ahmed Yesevi’ye atfedilen, Yesevi irfanını yansıtan menkıbevi sözlerden yola çıkacak olursak:

“Zalim olup zulm eyleyen, akıbeti nâr olur, Mazlumun âhı tutar, yer-ü gökler dâr olur.”

Hoca Ahmed Yesevi’ye atfedilen bu sözde mazlumun âhı, tüm ilahi düzenin içine alınmış ve etkisinin ilahi bir etki olacağı söylenmiştir. Böylelikle Hoca Ahmed Yesevi, adalet anlayışını dünyevi hukuk düzeninden soyutlaştırıp Allah’ın adaletiyle şekillendirmiştir. Hoca Ahmed Yesevi, adalet anlayışıyla merhameti özdeşleştirmiş ve zalimin karşısında kesinlikle müsamaha gösterilmemesi gerektiğini vurgulamıştır.

 

“Mâzluma merhamet kıl, zâlime yüz çevir, Zâlime baş eğersen, Hakk huzurundan kovulur.”

Adalet anlayışını bazı hikmetlerinde toplumsal açıdan ele alan Hoca Ahmed Yesevi, bazı hikmetlerinde kul hakkını ele almış, ahlaki sorumluluğa değinmiştir. Kul hakkı, onun için affı en zor olan zulüm biçimi olarak görülmüştür:

“Kul hakkı yediğimi bilsem, gece gündüz uyuyamam, Hakk huzuruna varınca, ne yüz ile dururam.”

Hoca Ahmed Yesevi’ye atfedilen bu beyitte ise adaletin dış müeyyidelerinden uzaklaşılmış ve adalet, kişinin kendi vicdanına çekilmiştir. Bu anlayışlar çerçevesinde Hoca Ahmed Yesevi, Türk-İslam düşüncesinde adaletin yalnızca devletin bir sistematiği olmadığını, insanın temel bir vasfı olduğunu ve bu temel vasfın insanın kendi iç dünyasında olabileceği gibi toplumsal yapıda ve ilahi düzende de tezahür edebileceğini vurgulamıştır.

 

EBÛ BEKİR ER-RÂZÎ

Râzî, adaleti ahlaki bir erdem olarak ele alır ve adaletin sosyal görünümlerine değinir. Onun ahlak anlayışının temelinde akıl, adalet anlayışının temelinde ise aklın hâkimiyetiyle oluşan içsel bir denge yer alır. Dolayısıyla Râzî, adaleti dışsal bir kaynaktan ziyade bireyin iç dünyasında aramıştır. Ona göre insan, nefsani arzularına boyun eğdiğinde ölçüsüzleşir; aklı rehber aldığında ise dengeyi sağlar. Râzî, zulmü; nefse boyun eğmiş, akılla hareket etmeyen, bencillik, şehvet ve öfke gibi kontrolsüz tutkulara kapılmış bireylerde bulmuş ve bunu ahlaki bir sapma olarak yorumlamıştır.

Râzî, insanların statüleri açısından eşit olduğunu, üstünlüğün soyla veya güçle olmadığını, üstünlüğün ancak erdem ve bilgiyle mümkün olacağını söyler. Bu noktada adaleti siyasal bir düzen olmaktan ziyade erdemi temeline alan bir düzen olarak yorumlar. Zulmün kaynağını nefiste gören Râzî, siyasal gücün de bir gün nefse yenik düşüp zulüm getirebileceğini, adaleti yıkabileceğini düşünmüş ve siyasal düzenin sağlıklı bir şekilde ilerleyebilmesini yöneticilerin de tebaanın da ahlaki terbiyesine bağlı kılmıştır. Bu açıdan zulmü yalnızca politik olarak değil, psikolojik olarak da ele almıştır. 

 

MEVLÂNÂ CELÂLEDDÎN-İ RÛMÎ

Mevlânâ’nın adalet anlayışı üç başlık altında incelenebilir: ontolojik olarak varlığın ilahi düzenine uygunluk, ahlaki olarak nefsin terbiyesi ve ilahi olarak da hikmete, doğru olana teslimiyet. Mevlânâ, diğer mutasavvıflar gibi adaleti yalnızca hukuki ve siyasi bir düzen içinde aramamış, temele ahlakı alıp nefse ve zalimin zulmüne karşı durabilmeyi vurgulamıştır.

“Adl nedir? Her şeyi yerli yerine koymak.

Zulüm nedir? Bir şeyi yerinden başka yere koymak.”

Varlık düzeninde her şeyin bir hikmet ve ölçü üzere yaratıldığını kabul eden Mevlânâ, bu dizelerinde adaletin temeline ontolojik bir yaklaşım getirmiş ve varlığın ancak ilahi düzene uygunluk hâlinde adaleti sağlayabileceğini yorumlamıştır.

“Zulüm nedir? Nefsi başa geçirmek.

 

Adalet nedir? Hakk’ı hâkim kılmak.”

Mevlânâ, bu dizelerinde adalete ahlaki açıdan yaklaşmış ve adaleti tasavvufun temel ilkelerinden biri olan nefis terbiyesiyle (tezkiye) ilişkilendirmiştir. Zulmün temelinde nefsin başa geçmesini görmüş, insanın kötü hırslarını kontrol edemediği takdirde toplumsal adaletin olamayacağını anlatmıştır.

“Yapılan iş zorla yapılmış olsaydı pişmanlık olur muydu hiç?

 

Zulüm olsaydı Allah’ın koruması olur muydu hiç?” (Mevlânâ, 2003, s. 4/1643-1644)

 

Mevlânâ’ya göre adalet Allah’ın bir lütfudur, zulüm ise insandan doğar (Mevlânâ, 1985: 83). Ancak onun ilahi adalet anlayışında, ilahi hikmetlerin insanlar tarafından her zaman kavranamaması düşüncesi yatar. Mevlânâ’ya göre görünürde zulüm gibi görünen olaylar, hakikatte adaletin bir tecellisi de olabilir; çünkü ne olursa olsun ilahi adalet mutlaktır ve doğru olandır. İnsana zulüm gibi gelen bu hakikat karşısında insan hikmeti aramalı ve ilahi teslimiyete yönelmelidir. Bu noktada insanın görevi, kendi iradesi ölçüsünde adaletli olmaktır. Bu anlayış, kader ve tevekkülle doğrudan ilişkili tutulur.

 

SONUÇ

Türk tasavvufu yalnızca bu dört isimle sınırlandırılamaz. Ahi Evran’lar, Hacı Bayram Veli’ler, Şeyh Edebali’ler ve daha niceleri… Bu çalışmada incelenen dört mutasavvıfın düşünceleri ve dönemin eserleri göstermektedir ki adalet, ilahi düzenin yeryüzündeki tezahürü olarak insanın iç dünyasında meydana gelen ve toplumsal ilişkilere yansıyan bir kavramdır. Zulüm ise adaletin tam karşısında, yalnızca bir günah değil, ilahi düzenin ve toplumsal çöküşün temel sebebidir. Nefsin aşırılığı ve hakkın gaspı, ilahi düzene karşı bir sapmadır. Mutasavvıfların adalet arayışlarında kelam bir olmuş; arayışlara kul hakkı ve ahlaki sorumluluk, hikmet anlayışı ve gönül merkezli bir adalet anlayışı yansımıştır. Böylelikle Türk tasavvufunda adalet; tarihsel bir tema, hukuki bir norm veya kurumsal bir kavramın da ötesinde, insan ve toplum tasavvurunu etkileyen ilahi düzenin kurucu bir ilkesi olarak kabul edilmiştir.

 

 

 

KAYNAKÇA:

Ahmet Yesevi, Divan-ı Hikmet.

Yunus Emre, Divan.

Râzî, Ebû Bekir, Et-Tıbbu’r-Rûhânî.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevi.

Turan, R. (2018). “Ebû Bekir er-Râzî’nin Adalet Anlayışı.” Bilimname, 2018 (36), 293-311.

Erten, Murat. “Mevlânâ’nın Adalet Anlayışı.” ANASAY 6, no. 20 (2022): 144.

Yorumlar (0)

Kalan karakter : 450
Gönderilen yorumların küfür, hakaret ve suç unsuru içermemesi gerektiğini okurlarımıza önemle hatırlatırız!

Yazarın Diğer Yazıları

HAKİKATİN EBEDİ YOLU: İ’LA-Yİ KELİMETULLAH DAVASI
17 Kasım 2026 03:20

Tüm Yazılar